Κυριακή, 28 Μαΐου 2017

Ο λόγος, η επιθυμία και η εξουσία

Πολύ συχνά πιστεύουμε ότι οι "προσωπικοί μας χώροι", όπως τα προσωπικά μας blog ή οι σελίδες μας στα social media είναι πιο "προσωπικές". Δεν νομίζω ότι είναι αλήθεια, απλά συνήθως φτιάχνεις έναν χώρο για να εκφραστείς πιο "ελεύθερα" από ότι σε ένα κείμενο που δημοσιεύεται στο portal μιας εφημερίδας ή στην ίδια την εφημερίδα. Ή για να βρεις ένα βήμα να πεις εκείνα που αν δεν έχεις ένα δικό σου "χώρο" κανείς δεν θα σου δώσει. 

Τελικά όλα γίνονται για την ελευθερία στην έκφραση. Γιατί αν δεν μπορείς να έχεις έναν δικό σου "χώρο" που να απευθύνεσαι στους άλλους με έναν τρόπο πιο ανοικτό, πιο ελεύθερο από τον "δημόσιο", τότε τι; Από την άλλη, θεωρείς την ελευθερία της έκφρασης δημόσια, δεδομένη, κατοχυρωμένη από συντάγματα, χάρτες δικαιωμάτων, κι ένα σωρό άλλα. Τελικά, είναι όμως;

Η λογοκρισία είναι ασφαλώς ένα θέμα. Αλλά εγώ δεν θέλω να μιλήσω για αυτήν. Θέλω να μιλήσω για τον Λόγο (discourse). Να γίνω "θεωρητική". Μετά από πολύ καιρό...



Η ελευθερία του λόγου δεν υπήρξε ποτέ μια εύκολη υπόθεση, μια "φυσική κατάσταση", μια αυτονόητη ενέργεια μέσα στην κοινωνία. Υπήρξε πάντα μία περιοχή διεκδικήσεων, συγκρούσεων, απαγορεύσεων, περιορισμών και επαναστάσεων. Κυρίως όμως μία περιοχή όξυνσης των αντιθέσεων που γεννάει η προσπάθεια της εξουσίας (της εκάστοτε μορφής και διακυβερνητικής έκφρασης) να ελέγξει τον λόγο και για αυτό μία άκρως αποκαλυπτική περιοχή. Απέναντι στον λόγο, πρόβαλλε πάντα η απαίτηση για τον έλεγχό του από την εξουσία, που άλλες φορές οδηγούσε στον προσεταιρίσμό του από αυτήν και άλλες στην απαγόρευση και τον αποκλεισμό. Κι αυτό γιατί ο λόγος αποκαλύπτει τη σχέση του με την εξουσία και την επιθυμία, όπως ο Μισέλ Φουκώ με ακρογωνιαίο τρόπο θέτει στην Τάξη του Λόγου στο εναρκτήριο μάθημά του στο College de France.*  

Στις δημοκρατίες έχεις πάντα την εντύπωση ότι το πλέγμα των απαγορεύσεων του λόγου πόσο μάλλον του αποκλεισμού του, είναι πολύ αραιό με έναν τρόπο, πολύ ελαστικό, ή στέρεα πλαισιωμένο από τη νομοθεσία, καθώς "η δημοκρατία δεν φοβάται", γιατί να φοβάται; τι να φοβάται; Και μάλιστα τον λόγο; Γιατί να φοβάται; 'Ή τουλάχιστον αυτήν την εντύπωση πρέπει να έχεις. Συχνά την έχεις, κι έτσι ξεχνάς πως στις σύγχρονες δημοκρατίες ο λόγος "απλά" μετατοπίστηκε και αναδιοργανώθηκε με τη βοήθεια και άλλων συστημάτων, π.χ. νομικό -μία θεμελιακή εκδήλωση της εξουσίας- αλλά δεν έφυγε ποτέ από τον έλεγχο της εξουσίας, ούτε εξέλειψε η προσπάθεια από την εξουσία για τον έλεγχό του. Κι έτσι, δεν εξέλειψε ποτέ και η ανάγκη για οργάνωση του λόγου, ώστε ο έλεγχός του όχι μόνο να μπορεί να γίνεται, αλλά να συνιστά και "καθήκον της πολιτείας", "ανάγκη προς όφελος της κοινωνίας" και άλλα τέτοια. 

Η περίπτωση του Γιώργου Φιλιππάκη δεν είναι απλώς μία περίπτωση λογοκρισίας ή φίμωσης του Τύπου. Ασφαλώς θα μπορούσε να κριθεί και ως τέτοια και πολλά να πούμε για την πολύ χαμηλή θέση της Ελλάδας στην παγκόσμια κατάταξη ελευθεροτυπίας (88η σε 180 χώρες Press Freedom Index https://rsf.org/en/ranking). Θα μπορούσε να είναι και η αφορμή για μια συζήτηση για την ελευθερία των social media και τους τρόπους του ελέγχου εκεί. Αλλά είναι κάτι περισσότερο μέσα στο παρόν ταξικό σύστημα. Γνωρίζοντας όλοι ότι κανένα σύστημα ελέγχου δεν εφαρμόστηκε έως σήμερα στην περίπτωση του Άδωνη Γεωργιάδη και των αναρτήσεών του. Μετέωρη, αναποφάσιστη και ασθμαίνουσα η δημοκρατία παραμένει αδρανής σε όλες τις αναρτήσεις της Χρυσής Αυγής. 
Ο Φιλιππάκης επιτέθηκε στην ηγετική ελίτ χωρίς να ανήκει σε αυτήν. Η ανάρτησή του -δεν συνιστά προτροπή- δημιουργεί όμως ένα ισχυρό σημείο συνάντησης του λόγου, της εξουσίας και της επιθυμίας. Και επειδή στρέφεται ενάντια στην ηγετική ελίτ, πρέπει να ελεγχθεί, να περιοριστεί, ενδεχομένως και να τιμωρηθεί. Κι έτσι, "προκαταρτική εξέταση διέταξε ο εισαγγελέας υπηρεσίας". 

Για κάποιους από εμάς, είναι μια αφορμή ακόμη για να συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε και πάνω στα ευρύτερα ζητήματα της πολιτικής, να ξαναγυρίσουμε την κουβέντα εκεί και όχι μόνο στο περιορισμένο πεδίο της εκάστοτε διακυβέρνησης, της αντίληψης της εξουσίας ως διαχείριση, της "σωτηρίας" μέσω των τεχνοκρατών, των κυβερνητικών ανασχηματισμών. Όλα δείχνουν ότι πρέπει να ξαναγυρίσουμε εκεί. Ευτυχώς...



*Για την υπεράσπιση της Κοινωνίας, αυτόν τον τίτλο χρησιμοποιεί ο Φουκώ για τη σειρά διαλέξεών του στο College de France κατά την περίοδο 1975-76.