Τετάρτη, 28 Δεκεμβρίου 2016

Achille Mbembe - Η εποχή του Ανθρωπισμού φτάνει στο τέλος της (μετάφραση)

Λίγο πριν τη νέα χρονιά ο Achille Mbembe δημοσιεύει αυτό το άρθρο. Με ιντριγγάρισε ο τίτλος (The age of humanism is ending στο πρωτότυπο) και φυσικά ότι ξεκινούσε με πρώτη πρόταση για τη (ξεχασμένη) Γάζα.Το πλήθος των κατεστραμμένων από τον καπιταλισμό υποκειμένων, η θέαση του μέλλοντός τους ως μία συνεχή έκθεση σε βία και υπαρξιακή απειλή, οι κοινωνικές συγκρούσεις χωρίς ταξικούς αγώνες, η επιθυμία για επιστροφή σε κάποια αίσθηση ασφάλειας, ιερότητας, ιεραρχίας, στη θρησκεία και στην παράδοση, το μέλλον του πολιτικού λόγου στον νέο αιώνα, το μέλλον των πολιτικών της αριστεράς και η διαγραφή του πολιτικού από το κεφάλαιο ως η πραγματική απειλή, από τα κεντρικά και με εξαιρετικό ενδιαφέρον σημεία. Σκοτεινό, δυσοίωνο, αφοριστικό, κόντρα στο ύφος και στον τόνο των ημερών, με τόνο ρητό και ύφος προφητικό, αλλά πυκνό στη σκέψη (και έτσι με απαιτήσεις στη μετάφραση). Η εποχή του ανθρωπισμού δεν μπορώ να δεχτώ ότι φτάνει στο τέλος της (όπως δεν έφτασε και η Ιστορία, και τόσα άλλα). Αντίθετα, σε κάθε κρίση του σκέφτομαι και μία ενδεχόμενη ευκαιρία, έναν αγώνα, για την εκ νέου ανάδειξή του.

By Achille Mbembe 22 Dec 2016

Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι το 2017 θα είναι πολύ διαφορετικό από το 2016.
Η υπό ισραηλινή κατοχή για δεκαετίες Γάζα θα εξακολουθεί να είναι η μεγαλύτερη ανοιχτή φυλακή στη Γη.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες η θανάτωση των μαύρων ανθρώπων στα χέρια της αστυνομίας θα συνεχίσει αμείωτη και εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι θα ενωθούν με αυτούς που ήδη στεγάζονται στη βιομηχανία της φυλακής,  που ήρθε στη θέση της δουλείας στις φυτείες και των νόμων του Jim Crow.
Η Ευρώπη θα συνεχίσει την αργή της κάθοδο στο φιλελεύθερο αυταρχισμό ή σε αυτό που ο θεωρητικός του πολιτισμού Stuart Hall ονομάζει αυταρχικό λαϊκισμό. Παρά τις πολύπλοκες συμφωνίες που επιτεύχθηκαν σε διεθνή φόρα, η οικολογική καταστροφή του πλανήτη θα συνεχίσει και ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας θα αλλάζει μορφή όλο και περισσότερο προς έναν πόλεμο εξόντωσης μεταξύ των διαφόρων μορφών του μηδενισμού.
Η ανισότητα θα συνεχίσει να αυξάνεται σε όλο τον κόσμο. Αλλά μακριά από το να τροφοδοτήσει έναν νέο κύκλο ταξικών αγώνων, οι κοινωνικές συγκρούσεις θα παίρνουν όλο και περισσότερο τη μορφή του ρατσισμού, του ακραίου εθνικισμού, του σεξισμού, των εθνοτικών και θρησκευτικών αντιπαλοτήτων, της ξενοφοβίας, της ομοφοβίας και άλλων θανατηφόρων παθών.
Η δυσφήμηση των αρετών όπως η φροντίδα, η συμπόνια και η καλοσύνη θα πάνε χέρι-χέρι με την πεποίθηση, ιδίως μεταξύ των φτωχών, ότι η νίκη είναι αυτό που μετράει και ποιος κερδίζει – με κάθε μέσο - είναι τελικά το σωστό.
Με το θρίαμβο αυτής της  νεο-δαρβινικής προσέγγισης της ιστορίας, το απαρτχάιντ με διάφορες μορφές, θα αποκατασταθεί ως ο νέος παλιός κανόνας. Η αποκατάστασή του θα ανοίξει το δρόμο για νέες αυτονομιστικές παρορμήσεις, ανέγερση περισσότερων τειχών, στρατιωτικοποίηση περισσότερων συνόρων, θανατηφόρες μορφές αστυνόμευσης, περισσότερους ασύμμετρους πολέμους, διάλυση συμμαχιών και αμέτρητες εσωτερικές διαιρέσεις, συμπεριλαμβανομένων και εδραιωμένων δημοκρατιών.
Κανένα από τα παραπάνω δεν είναι τυχαίο. Αν μη τι άλλο, είναι ένα σύμπτωμα των διαρθρωτικών αλλαγών, οι οποίες θα γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς καθώς θα ξεδιπλώνεται ο νέος αιώνας. Ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα πολλά χρόνια της αποικιοκρατίας, ο Ψυχρός Πόλεμος και η ήττα του κομμουνισμού, έχει λήξει.
Ένα άλλο μεγάλο και θανατηφόρο παιχνίδι έχει αρχίσει. Η κύρια διαφωνία του πρώτου μισού του 21ου αιώνα δεν θα αντιταχθεί σε θρησκείες ή πολιτισμούς. Θα αντιταχθεί στη φιλελεύθερη δημοκρατία και στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, στον κανόνα της οικονομίας και στον κανόνα του λαού, στον ανθρωπισμό και στον μηδενισμό.
Ο καπιταλισμός και η φιλελεύθερη δημοκρατία θριάμβευσαν επί του φασισμού το 1945 και επί του κομμουνισμού στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση. Με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και την έλευση της παγκοσμιοποίησης, οι τύχες τους διαχωρίστηκαν. Η διεύρυνση της διχοτόμησης της δημο-κρατίας και του κεφαλαίου είναι η νέα απειλή για τον πολιτισμό.
Υποκινούμενο από την τεχνολογική και στρατιωτική ισχύ, το χρηματιστικό κεφάλαιο έχει επιτύχει την ηγεμονία του στον κόσμο με την προσάρτηση του πυρήνα των ανθρώπινων επιθυμιών και –κατά τη διάρκεια- μεταβάλλοντας τον εαυτό του σε πρώτη παγκόσμια κοσμική θεολογία. Συνδυάζοντας τα χαρακτηριστικά μιας τεχνολογίας και μιας θρησκείας, στηρίχθηκε σε μη αμφισβητούμενα δόγματα, τα οποία οι σύγχρονες μορφές του καπιταλισμού είχαν απρόθυμα μοιραστεί με τη δημοκρατία από τη μεταπολεμική περίοδο – την ατομική ελευθερία, τον ανταγωνισμό της αγοράς και τον κανόνα του εμπορεύματος και της ιδιοκτησίας, τη λατρεία της επιστήμη, την τεχνολογία και την εκλογίκευση.
Κάθε ένα από αυτά τα άρθρα της πίστης είναι υπό απειλή. Στον πυρήνα της, η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι συμβατή με την εσωτερική λογική του χρηματιστικού καπιταλισμού. Η σύγκρουση μεταξύ των δύο αυτών ιδεών και αρχών είναι πιθανό να είναι το πιο χαρακτηριστικό γεγονός του πρώτου μισού του πολιτικού τοπίου του 21ου αιώνα - ένα τοπίο που διαμορφώνεται λιγότερο από τον κανόνα της λογικής, από ότι από τη γενική απελευθέρωση των παθών, των συναισθημάτων και των επιρροών τους.
Σε αυτό το νέο τοπίο, η γνώση θα πρέπει να ορίζεται ως γνώση για την αγορά. Η ίδια η αγορά θα επανερμηνεύεται φαντασιακά ως ο κύριος μηχανισμός για την επικύρωση της αλήθειας.
Καθώς οι ίδιες οι αγορές στρέφονται όλο και περισσότερο σε αλγοριθμικές δομές και τεχνολογίες, η μόνη χρήσιμη γνώση θα είναι οι αλγόριθμοι.
Αντί των ανθρώπων με σώμα, την ιστορία και τη σάρκα, τα στατιστικά συμπεράσματα θα είναι μόνο αυτά που θα μετράνε. Στατιστικά και άλλα μεγάλα δεδομένα τα οποία θα προκύπτουν κυρίως από μαθηματικούς υπολογισμούς.
Ως αποτέλεσμα της  σύγχυσης της γνώσης, της τεχνολογίας και των αγορών, η απαξίωση θα επεκταθεί σε όποιον δεν έχει τίποτα να πουλήσει.
Το ορθολογικό υποκείμενο με την έννοια του ανθρωπισμού και του Διαφωτισμού, το  ικανό για διαβούλευση/περίσκεψη και επιλογή θα αντικατασταθεί από τον συνειδητά σκεπτόμενο και ικανό να διαλέγει καταναλωτή.
Ήδη στα σκαριά, ένα νέο είδος ανθρώπου θα θριαμβεύσει. Αυτό δεν θα είναι το φιλελεύθερο άτομο που, όχι πολύ καιρό πριν, πιστεύαμε ότι θα μπορούσε να αποτελέσει το υποκείμενο της δημοκρατίας. Το νέο ανθρώπινο είδος θα συγκροτηθεί μέσα και εντός των ψηφιακών τεχνολογιών και ψηφιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης.
Η υπολογιστική ηλικία - η ηλικία του Facebook, του Instagram, του Twitter - κυριαρχείται από την ιδέα ότι υπάρχουν καθαρές πλάκες στο ασυνείδητο. Οι νέες μορφές των μέσων ενημέρωσης δεν έχουν σηκώσει το καπάκι που προηγούμενες εποχές πολιτισμών είχαν βάλει στο ασυνείδητο. Έχουν γίνει οι νέες υποδομές του ασυνείδητου.
Χθες, η ανθρώπινη κοινωνικότητα βασιζόταν στην τήρηση ετικετών για το ασυνείδητο. Για την κοινωνία το να ευδοκιμήσει σήμαινε συνεχή επαγρύπνηση για τον εαυτό μας, ή ανάθεση σε συγκεκριμένες αρχές του δικαιώματος να επιβάλουν μια τέτοια επαγρύπνηση.
Αυτό ονομάζεται καταστολή.
Η κύρια λειτουργία καταστολής ήταν να θέσει τις προϋποθέσεις για την εξάχνωση. Δεν θα μπορούσαν να εκπληρωθούν όλες οι επιθυμίες. Δεν θα μπορούσαν να ειπωθούν ή να θεσπιστούν τα πάντα. Η ικανότητα να περιορίσει κάποιος τον εαυτό του ήταν η ουσία της ελευθερίας του ατόμου και η ελευθερία όλων.
Εν μέρει χάρη στις νέες μορφές μέσων ενημέρωσης και της μετα-κατασταλτικής εποχής που τα έχει εξαπολύσει, το ασυνείδητο μπορεί πλέον να περιφέρεται ελεύθερα. Η εξάχνωση δεν είναι πλέον απαραίτητη.
Η γλώσσα έχει εξαρθρωθεί. Το περιεχόμενο είναι στη μορφή και η μορφή είναι πέρα, ή καθ υπέρβαση του, το περιεχομένο.
Οδηγούμαστε τώρα να πιστέψουμε ότι η διαμεσολάβηση δεν είναι πλέον απαραίτητη.
Αυτό εξηγεί την αυξανόμενη αντι-ανθρωπιστική στάση που πηγαίνει τώρα χέρι-χέρι με μια γενική περιφρόνηση για τη δημοκρατία. Το να ονοματίσουμε αυτή τη φάση της ιστορίας μας φασισμό, θα μπορούσε να είναι παραπλανητικό, εκτός εάν με τον φασισμό εννοούμε την ομαλοποίηση μιας κατάστασης κοινωνικού πολέμου.
Μια τέτοια κατάσταση θα ήταν από μόνη της ένα παράδοξο, καθώς αν μη τι άλλο, ο πόλεμος οδηγεί στη διάλυση της κοινωνίας. Και όμως κάτω από συνθήκες του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, η πολιτική γίνεται μία μόλις εξάχνωση του πολέμου. Αυτό θα είναι ένας ταξικός πόλεμος που αρνείται την ίδια τη φύση του, ένας πόλεμος ενάντια στους φτωχούς, ένας ρατσιστικός πόλεμος κατά των μειονοτήτων, ένας πόλεμος μεταξύ των φύλων εις βάρος των γυναικών, ένας θρησκευτικός πόλεμος κατά των μουσουλμάνων, ένας πόλεμος εναντίον των ατόμων με αναπηρία.
Ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός έχει αφήσει στο πέρασμά του ένα πλήθος κατεστραμμένων υποκειμένων, πολλά από τα οποία είναι βαθιά πεπεισμένα ότι το άμεσο μέλλον τους θα είναι μία συνεχή έκθεση σε βία και υπαρξιακή απειλή.
Πραγματικά επιθυμούν μία επιστροφή σε κάποια αίσθηση ασφάλειας, ιερότητας, ιεραρχίας, στη θρησκεία και στην παράδοση. Πιστεύουν ότι τα έθνη έχουν γίνει παρόμοια με βάλτους που πρέπει να αποστραγγίζονται και ο κόσμο όπως είναι πρέπει να πάρει ένα τέλος. Για να συμβεί αυτό, τα πάντα θα πρέπει να καθαρίσουν. Είναι πεπεισμένοι ότι ασφαλείς μπορούν είναι μόνο σε ένα βίαιο αγώνα για την αποκατάσταση του ανδρισμού τους, την απώλεια του οποίου αποδίδουν στους πιο αδύναμους μεταξύ τους, αδυναμία στην οποία δεν θέλουν να βρεθούν.
Στο πλαίσιο αυτό, οι πιο επιτυχημένοι πολιτικοί επιχειρηματίες θα είναι αυτοί που θα μιλούν πειστικά στους ηττημένους, στους κατεστραμμένους από την παγκοσμιοποίηση άνδρες και γυναίκες και στις κατεστραμμένες τους ταυτότητες.
Στον αγώνα δρόμου η πολιτική θα γίνει λόγος χωρίς σημασία. Όπως και τα γεγονότα. Η πολιτική θα μεταστραφεί σε βάναυση επιβίωση σε ένα υπερ-ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Υπό αυτές τις συνθήκες, το μέλλον των προοδευτικών και προσανατολισμένων στο μέλλον πολιτικών της αριστεράς είναι πολύ αβέβαιο.
Σε έναν κόσμο φτιαγμένο πάνω στην αντικειμενοποίηση όλων και κάθε ζωντανό πράγμα στο όνομα του κέρδους, η διαγραφή του πολιτικού από το κεφάλαιο είναι η πραγματική απειλή. Ο μετασχηματισμός του πολιτικού σε επιχείρηση αυξάνει τον κίνδυνο της εξάλειψης της ίδιας της δυνατότητας της πολιτικής.
Εάν ο πολιτισμός μπορεί να οδηγήσει σε οποιαδήποτε μορφή πολιτικής ζωής είναι το πρόβλημα του 21ου αιώνα.

Το πρωτότυπο άρθρο στο:
Professor Achille Mbembe (philosopher, political theorist and public intellectual) is based at the Wits Institute for Social and Economic Research. http://wiser.wits.ac.za/users/achille-mbembe