Κυριακή, 27 Μαρτίου 2016

Inside the Crisis - άρθρο

Καθώς όλες οι ψύχραιμες και σοβαρές προσεγγίσεις συμφωνούν ότι το ένα εκατομμύριο περίπου πρόσφυγες που πέρασαν στην Ευρώπη το 2015 δεν συγκροτούν με κανέναν τρόπο -πολιτικό, πολιτισμικό, θρησκευτικό, ή όποιον άλλον- “απειλή” για την Ευρώπη, η συζήτηση για το τρίπτυχο Ευρώπη-Προσφυγικό-Κρίση είναι εξαιρετικά σημαντική. Έντονη, σύνθετη και με ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρεί να απαντήσει στο καίριο ερώτημα “που βρίσκεται η κρίση;” φωτίζοντας ίσως έτσι τις από δω και πέρα κατευθύνσεις.

Η κοινή παραδοχή ότι το ένα εκατομμύριο προσφύγων δεν συνιστά “απειλή” για την Ευρώπη οδήγησε σχετικά γρήγορα στη διαπίστωση ότι το προσφυγικό ζήτημα έφερε απλώς στην επιφάνεια τη μεγάλη λειτουργική κρίση της ΕΕ. Και πράγματι, ήρθε σε μια εποχή που η αλληλεγγύη μεταξύ των 28 ήταν ήδη σε χαμηλό σημείο κάτι που συνομολογούν όλα τα think tank της ΕΕ. Η αστάθεια της ευρωζώνης, ο συνεχής κλονισμός που επέφερε, η αργή οικονομική ανάκαμψη του ενιαίου νομίσματος, η αδύναμη πολιτική ηγεσία και η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ, οδήγησαν σε μια επαναβεβαίωση των εθνικών ταυτοτήτων. Ταυτόχρονα, αναδείχθηκε με ισχυρό τρόπο μία ξενοφοβική αντιδραστική ατζέντα, που πολλές φορές καπηλευόταν παλιές αλλά και νέες ιδέες της ουμανιστικής αριστεράς.
Σε αυτήν τη δυσλειτουργική κατάσταση πολύ γρήγορα αναδύθηκε και η μεγάλη θεσμική  κρίση της ΕΕ. Ολόκληρο το δικαϊκό σύστημα (διεθνές δίκαιο, ενωσιακό, προσφυγικό), θεμελιώδεις συνθήκες, χάρτες δικαιωμάτων, κατακτήσεις δεκαετιών και αιώνων αγνοήθηκαν, παραμερίστηκαν, καταπατήθηκαν μέσα στα πλέον θεσμικά περιβάλλοντα της ΕΕ όπως αυτά των συνόδων κορυφής και κορυφαίων συνδιασκέψεων, αναδεικνύοντας μια αποκαλυπτική για όλους και ασφυκτική για την ΕΕ αντίφαση. 
Κρίση λειτουργική, κρίση θεσμών, με το μεταναστευτικό-προσφυγικό να ανήκει  στα πιο δημοφιλή και πιο διχαστικά θέματα στην πολιτική ατζέντα. Μοιραία, πρωθυπουργοί και πρόεδροι κρατών που διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαχείρισή του, προσέγγισαν το θέμα από τη σκοπιά της εσωτερικής, εθνικής πολιτικής. Κι έτσι, σχεδόν αναπόφευκτα αναδύθηκαν μία σειρά από "θέσεις άρνησης" της Ευρώπης σε σχέση με το προσφυγικό ζήτημα. Αυτές οι "θέσεις άρνησης" κατεύθηναν τις εξελίξεις και καθώς το μεγαλύτερο μέρος του δημόσιου λόγου παραμένει κατακερματισμένο κατά μήκος των εθνικών γραμμών, η προσφυγική κρίση μέσα από το πρόταγμα της εθνικής κυριαρχίας έγινε αφορμή για προβληματικές νομικά και ηθικά συμφωνίες.
Αυτές οι παράμετροι συνέθεσαν το πλαίσιο της συζήτησης. Όμως η πραγματική συζήτηση, ξεκινάει με αφετηριακό σημείο τη διαπίστωση ότι η Ευρώπη έχει τη δυνατότητα -σε όλα τα επίπεδα- να δεχτεί τα εκατομμύρια των προσφύγων που βρίσκονται στην Τουρκία και επιθυμούν να έρθουν στην Ευρώπη.

Ο Geoff Gilbert αναδεικνύει σε πρόσφατο άρθρο του μια πολύ ενδιαφέρουσα όψη αλλά και κριτήριο για το εάν πρόκειται για κρίση, συνδέοντάς την με τους πόρους που είναι διαθέσιμοι στο παρόν και στο μέλλον από την Ευρώπη για ανθρώπους που δεν είναι ευρωπαίοι πολίτες.  Αυτή η διάσταση του μη-ευρωπαίου πολίτη εντός της Ευρώπης και η συμπεριφορά της Ευρώπης απέναντί του είναι μία κρίσιμη επισήμανση, οπωσδήποτε όμως όχι καινούρια για την Ευρώπη. Εδράζεται σε πλέγματα ιστορικών αντλήψεων, πολιτισμικών ετεροτήτων και σύγχρονες εθνικές διαφοροποιήσεις περί ταυτότητας, εθνικότητας, ιθαγένειας, υπό τη θεώρηση της διάθεσης πόρων και όχι κάποιας δικαϊκής ή ανθρωπιστικής αντίληψης. Έχει ήδη καθορίσει πολλές από τις έως τώρα αποφάσεις και θα καθορίσει πολλά από τα ζητήματα της προσφυγικής διαχείρισης από την Ευρώπη και στο μέλλον, κυρίως αυτό της "ιδιότητας" του "ευρωπαίου πολίτη".

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η άποψη ότι δεν πρόκειται για μία “προσφυγική κρίση”, αλλά για μία “κρίση διέλευσης”, μία κρίση ελεύθερης μετακίνησης. Και πράγματι, η ελεύθερη διέλευση και μετακίνηση ανθρώπων -ένα σχεδόν “φυσικό προνόμιο”- έχει πάψει να ισχύει, όπως το καταμαρτυρούν οι νεκροί της Μεσογείου, οι φράκτες στην ευρωπαϊκή ενδοχώρα, η πρόσφατη διαχείριση και οι επιμέρους συμφωνίες των ευρωπαϊκών κρατών. Αναμφίβολα η παρούσα κρίση μπορεί να ειδωθεί και έως τέτοια, κυρίως γιατί εάν η διέλευση στην Ευρώπη ήταν ελεύθερη και ασφαλής, το προσφυγικό ζήτημα δεν θα έπαιρνε τέτοιες διαστάσεις και δεν θα είχε τέτοιες εξελίξεις. Θα επρόκειτο για κάτι εντελώς διαφορετικό και οπωσδήποτε όχι κρισιακό.

Εξίσου σημαντική και η άποψη ότι πρόκειται για μία “κρίση ασύλου”. Η στεγνή πραγματικότητα είναι ότι υπάρχει μια αυξημένη εισροή αιτούντων άσυλο και μια σειρά από ευρωπαϊκές χώρες που αρνούνται να επεξεργαστούν τις αιτήσεις ασύλου, αν και η ΕΕ έχει την ικανότητα, την τεχνογνωσία και τα κεφάλαια να το κάνει. Και όσο οι ευρωπαϊκές χώρες αρνούνται να επεξεργαστούν αιτήσεις ασύλου, ή προτίθονται να το κάνουν με το ρυθμό που έχουν ανακοινώσει, τότε δεν υπάρχουν πολλές άλλες επιλογές από συμφωνίες νομικά και ηθικά προβληματικές. 

Ο πάντα σημαντικός Etienne Balibar θέτει την κρίση κάπως ως “κρίση συνόρων και μεθορίου” κάνοντας λόγω για την ίδια την Ευρώπη ως “μεθόριο”. Πολλαπλά σύνορα που την καταστούν μία κατατμημένη μεθόριο, όπου υπάρχουν εκείνοι που πρακτικά ζουν στα αεροπλάνα, στα αεροδρόμια, στα εμπορικά κέντρα, στις αίθουσες συνεδρίων και από την άλλη εκείνοι που ταξιδεύουν με τα πόδια ή με τα φορτηγά στους δρόμους της εξορίας, που μεταφέρουν ένα παιδί στην αγκαλιά τους και σακίδιο στους ώμους τους, που είναι και τα μόνα πράγματα που εξακολουθούν να κατέχουν. Μια μεθόριος όπου αυτό που πρακτικά διακυβεύεται είναι άνθρωποι που ανήκουν “στο περίσσευμα” και το αναφαίρετο δικαίωμά τους να έχουν “δικαιώματα”.

Όποια από τις παραπάνω εκδοχές και αν επικρατήσει, ο χαρακτηρισμός “κρίση” δεν είναι παρεκβατικός. Όλες οι παραπάνω θεάσεις δείχνουν μία κρισιακή κατάσταση.Ωστόσο, η συνήθης πρακτική της ΕΕ της εκτόνωσης των πολιτικών προβλημάτων μέσω των εκτεταμένων τεχνοκρατικών συζητήσεων δεν αποδίδει, οι ασύμμετρες αντιλήψεις για το προσφυγικό καθιστούν αδύνατη μια συνεκτική συλλογική απάντηση, τα αποκλίνοντα συμφέροντα δεν φαίνεται να μπορούν να συμβιβαστούν. Και η επίτευξη αλληλεγγύης εντός της ΕΕ φαντάζει σαν τον χαμένο ύπνο του αμετροεπή και αδίσταχτου Μάκμπεθ. Έτσι, καμια ρήτρα και καμια συμφωνία, όσο πιο επώδυνη και αν είναι από την προηγούμενη, δεν βοηθάει την ΕΕ να ξεπεράσει τις αντιφάσεις και τα αδιέξοδά της, που πλέον δεν υπάρχει τρόπος να απομακρυνθούν. Για να γίνει αυτό, η Ευρώπη θα πρέπει να γίνει μια άλλη Ευρώπη.