Πέμπτη, 21 Ιανουαρίου 2016

Αλαίν Μπαντιού, μια συνέντευξη για την τρομοκρατία (Liberation)


Μετάφρασή μου της συνέντευξης του Alain Badiou με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του βιβλίου.

Ο Alain Badiou δημοσίευσε ένα βιβλίο σχετικά με την επίθεση της 13ης Νοεμβρίου στο Παρίσι, Notre mal vient de plus loin: penser la tuerie du 13 Novembre, που κυκλοφόρησε στις 11 Ιανουαρίου 2016 από τον εκδοτικό οίκο Fayard. Είναι μια πρωτοποριακή ανάλυση της τρομοκρατίας στο πλαίσιο του παγκόσμιου καπιταλισμού και της απώλειας εναλλακτικών λύσεων. Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου δίνει την ημέρα της κυκλοφορίας του την παρακάτω συνέντευξη στη Liberation (Robert Maggiori, Anastasia Vecrin).

Ο Badiou προσπαθεί να ρίξει φως στην αινιγματική ενόρμηση του θανάτου που οδηγεί τους τζιχαντιστές να σκοτώνουν αδιακρίτως, αναζητεί τις αιτίες στις δολοφονίες του Ιανουαρίου και του Νοεμβρίου, δομεί ουδέτερες πολιτικές κατηγορίες, αναδεικνύει το ρόλο της διάψευσης της “επιθυμίας της Δύσης” και διασαφηνίζει τη θέση του για τον ρόλο του Ισλάμ.
Αλλά και ευρύτερα, τονίζει την κατάρρευση των προοδευτικών ιδεών ως θύματα μίας βαθιάς κρίσης της σκέψης από την αποτυχία του κομμουνισμού, την αργοπορία στην ανάδειξη εναλλακτικών προτάσεων στην καπιταλιστική ηγεμονία και εξηγεί τη διαφορά ανάμεσα στη θέληση για αλλαγή και την αδυναμία για αυτό, με παράδειγμα την περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ.

* Η μετάφρασή μου δεν περιλαμβάνει τον γαλλικό πρόλογο. Ο παραπάνω πρόλογος είναι δικός μου και στηρίζεται στη συνέντευξη.



Ερ. Ποιες διαφορές βλέπετε μεταξύ των επιθέσεων του Ιανουαρίου και του Νοεμβρίου;

Απ. Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε το ίδιο ιστορικό και γεωπολιτικό πλαίσιο, οι δολοφόνοι είναι οι ίδιοι, η ίδια δολοφονική και αυτοκτονική αποφασιστικότητα και από την πλευρά του κράτους η ίδια απάντηση, αστυνομία και εκδικητικός εθνικισμός. Ωστόσο, στην απάντηση και από την πλευρά των μαζικών δολοφόνων και από την πλευρά του κράτους υπάρχουν  σημαντικές διαφορές. Πρώτον, τον Ιανουάριο οι δολοφονίες είχαν στόχο. Τα επιλεγμένα θύματα ήταν οι βλάσφημοι του Charlie Hebdo, Εβραίοι και αστυνομικοί. Ο ιδεολογικός, θρησκευτικός και αντισημιτικός χαρακτήρας της δολοφονίας είναι προφανής. Από την άλλη πλευρά, η απάντηση που πήρε τη μορφή μιας τεράστιας μαζικής εξάπλωσης θέλησε να συμβολίσει την ενότητα του έθνους πίσω από την κυβέρνησή του και τους διεθνείς συμμάχους της, μέσω του ιδεολογικού συνθήματος: “Είμαστε όλοι Σαρλί”. Προβάλλει ένα συγκεκριμένο σημείο: κοσμική ελευθερία, το δικαίωμα στη βλασφημία.
Τον Νοέμβριο η δολοφονία είναι (μεν) δυσδιάκριτη, (αλλά) εμφανώς μηδενιστική. Και η απάντηση δεν συνεπάγεται μιας δημοφιλούς εξάπλωσης, το σύνθημά της είναι σωβινιστικό και βάναυσο “πόλεμος κατά βαρβάρων”. Η ιδεολογία έχει υποχωρήσει στο ελάχιστο και σε αφηρημένα σημεία όπως “οι αξίες μας”. Η πραγματική είναι η ακραία ασφυκτική αστυνομική κινητοποίηση, με ένα οπλοστάσιο νόμων και δρακόντειων διαταγμάτων, εντελώς άχρηστο, που στοχεύει να μετατρέψει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε μόνιμη. Ως εκ τούτου, το αποτέλεσμα μιας ορθολογικής και ολοκληρωμένης παρέμβασης είναι ακόμη πιο επείγον και αναγκαίο. Πρέπει να πείσουμε την κοινή γνώμη ότι δεν πρέπει να παραδοθεί ούτε στην αγριότητα των δολοφόνων, ούτε στο αστυνομικό κράτος.

Ερ. Αναλύετε την 13η Νοεμβρίου  ως το “κακό” η αιτία του οποίου είναι η ιστορική αποτυχία του κομμουνισμού. Γιατί; Πρόκειται για μια ανάγνωση που φαίνεται νοσταλγική και ξεπερασμένη...

Απ. Προσπάθησα να δώσω μία εξήγηση όσο σαφέστερα μπορούσα, εκκινώντας από τις δομές του κόσμου μας:την αποδυνάμωση των κρατών μπροστά στην ιδιωτική ολιγαρχία, την επιθυμία της Δύσης και την επέκταση του παγκόσμιου καπιταλισμού, ενάντια στην οποία δεν υπάρχουν σήμερα προτεινόμενες εναλλακτικές. Δεν έχω καμία νοσταλγία. Δεν έχω υπάρξει ποτέ κομμουνιστής με την εκλογική έννοια της λέξης. Ονομάζω “κομμουνισμό” το ενδεχόμενο μιας πρότασης, στην νεολαία παγκοσμίως, για κάτι άλλο πέρα από τη λάθος επιλογή μεταξύ μίας παραιτημένης ένταξης στον υπάρχοντα καταναλωτικό μηχανισμό και της άγριας μηδενιστικής αποδόμησης. Δεν είναι εκ μέρους μου ένα πείσμα ή μια παράδοση. Δηλώνω απλά, ότι αν δεν υπάρχει για τη νεολαία ένα πολιτικό πλαίσιο, συμπεριλαμβανομένου και του πολιτικού μηχανισμού, ώστε να πιστεύει ότι και κάτι άλλο είναι δυνατό εκτός από τον κόσμο όπως είναι σήμερα, τότε θα έχουμε τα παθολογικά συμπτώματα της 13η Νοεμβρίου.

Ερ. Αποδίδοντας όμως όλη την ευθύνη στην ασφυκτική λαβή του παγκόσμιου καπιταλισμού, δεν αγνοείται έτσι την ευθύνη της σκέψης, τους διανοούμενους που ήθελαν να προωθήσουν ένα διαφορετικό μοντέλο;

Απ. Από τη δεκαετία του '80 ένας αριθμός διανοουμένων, οι οποίοι αποχώρησαν απογοητευμένοι και πικραμένοι για την απουσία μίας άμεσης επιτυχίας του αριστερισμού στη δεκαετία του '60 και του '70, κινητοποιήθηκαν υπέρ της καθεστηκυίας τάξης. Για να πάρουν μία θέση στον κόσμο έγιναν υπέρμαχοι της δυτικής τάξης. Προφανώς η ευθύνη τους είναι απτή. Αλλά πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη την καθυστέρηση από την πλευρά της ριζοσπαστικής κριτικής στην καπιταλιστική επέκταση και των εναλλακτικων προτάσεων να ανανεώσουν και να ενισχύσουν την κομμουνιστική υπόθεση. Η αδυναμία αυτή προήλθε από το μέγεθος της καταστροφής. Υπήρχε κάποιου είδους κατάρρευση, όχι μόνο των σοσιαλιστικών κρατών το οποίο έχει επί μακρόν επικριθεί, αλλά και της κυριαρχίας των προοδευτικών και επαναστατικών ιδεών μεταξύ της διανόησης, ιδιαίτερα στη μεταπολεμική Γαλλία. Αυτή η κατάρρευση ανέδειξε μια βαθιά κρίση, που απαιτεί εννοιολογική και ιδεολογική ανανέωση, κυρίως φιλοσοφικά. Ασχολούμαι με αυτό το έργο μαζί με άλλους, αλλά είμαστε ακόμα πολύ μακριά. Ο Λένιν είπε ότι οι διανοούμενοι είναι το ευαίσθητο σήμα της ιστορίας. Στην ιστορία των αρχών της δεκαετίας του '70 και στα μέσα του '80, επιβάλαμε την ιδεολογική αντιστροφή μιας ασυνήθιστης βίας, έναν σχεδόν άνευ προηγουμένου θρίαμβο των αντιδραστικών ιδεών όλων των ειδών.

Ερ. Στον κόσμο που περιγράφετε, υπάρχει η εξασθένιση των κρατών. Γιατί δεν θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν οι παράγοντες ρύθμισης του παγκόσμιου καπιταλισμού;

Απ. Βλέπουμε ότι τα κράτη, τα οποία είχαν περιγραφεί από τον Μαρξ ως το θεμέλιο της εξουσίας του κεφαλαίου, είναι σήμερα σε μια κλίμακα που ούτε ο ίδιος ο Μαρξ δεν θα φανταζόταν. Η διαπλοκή των κρατών στα πλαίσια της ηγεμονίας του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι εξαιρετικά ισχυρή. Για δεκαετίες, ανεξάρτητα από τα κυβερνώντα κόμματα, ανεξάρτητα από τις ανακοινώσεις, όπως “Ο αντίπαλός μου είναι η οικονομία”, η ίδια πολιτική συνεχίζεται. Και νομίζω ότι είναι λάθος να κατηγορούμε συγκεκριμένα άτομα. Είναι πιο λογικό να σκεφτούμε ότι υπάρχει μια εξαιρετικά ισχυρή συστημική αλυσίδα, ένας εντυπωσιακός βαθμός αποφασιστικότητας στη σύνδεση του κράτους με την καπιταλιστική ολιγαρχία. Η πρόσφατη ελληνική περίπτωση είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μια χώρα όπου υπήρχαν μαζικά κινήματα, πολιτική ανανέωση και όλα μαζί δημιούργησαν μια νέα οργάνωση της Αριστεράς. Ωστόσο, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ ήρθε στην εξουσία, δεν αποτέλεσε κάποια δύναμη ικανή να αντισταθεί στις οικονομικές επιταγές, στις απαιτήσεις των πιστωτών.

Ερ. Πώς εξηγείτε αυτή τη διαφορά ανάμεσα στη θέληση για αλλαγή και την αδυναμία για αυτό;

Απ.Υπήρχε μία αντικειμενική νίκη των ηγεμονικών καπιταλιστικών δυνάμεων, αλλά επίσης και μια μεγάλη υποκειμενική νίκη της αντίδρασης σε όλες τις μορφές του, η οποία καταργεί στην πράξη την ιδέα ότι μια άλλη οικονομική και κοινωνική οργάνωση του κόσμου είναι δυνατή σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι άνθρωποι που θέλουν την “αλλαγή” είναι πολλοί, αλλά δεν είμαι σίγουρος αν έχουν πειστεί και σε επίπεδο σκέψης και πραγματικής δράσης ότι κάτι άλλο είναι δυνατό. Πρέπει να εγείρουμε ξανά αυτό το ενδεχόμενο.

Ερ. Ο Γιούργκεν Χάμπερμας μιλά για την οικονομία ως τη θεολογία της εποχής μας. Έχει κανείς την εντύπωση ότι ο μηχανισμός αυτού του συστήματος είναι θεολογικός. Αλλά πώς θα εξηγούσατε αυτό που συνέβη στη Γαλλία;

Απ. Θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι η Γαλλία δεν έχει το μονοπώλιο των επιθέσεων. Τα φαινόμενα αυτά έχουν να κάνουν με το γενικότερο πλαίσιο στο οποίο ζουν οι άνθρωποι σήμερα, καθώς συμβαίνουν σε διαφορετικές συνθήκες. Ήμουν στο Λος Άντζελες, όταν στην Καλιφόρνια μετά τη γαλλική επίθεση συνέβη μια τρομερή μαζική δολοφονία. Πέρα από τις αντικειμενικές αναλύσεις θα πρέπει να προχωρήσουμε όσο περισσότερο γίνεται στην υποκειμενικότητα των δολοφόνων. Είναι προφανές ότι αυτοί οι νεαροί δολοφόνοι είναι οι επιπτώσεις της καταπιεσμένης ή απραγματοποίητης επιθυμίας της Δύσης. Αυτό το θεμελιώδες πάθος, που βρίσκεται παντού, είναι το κλειδί όλων: δεδομένου ότι ένας άλλος κόσμος δεν είναι δυνατός, τότε γιατί δεν έχουν καμία θέση σε αυτόν τον κόσμο; Εάν εμείς παρουσιάζουμε οποιοδήποτε άλλο κόσμο ως αδύνατο, τότε είναι αβάσταχτο να μην έχεις θέση σε αυτόν τον έναν (κόσμο), μια θέση με τα κριτήρια αυτού του κόσμου: χρήματα, άνεση, καταναλωτισμό... Αυτή η απογοήτευση ανοίγει έναν χώρο για την ενόρμηση του θανάτου: αυτό που επιθυμούμε θα γίνει αυτό θα μισούμε, καθώς δεν μπορούμε να το έχουμε.

Ερ. Πέρα από την “επιθυμία της Δύσης”, η Γαλλία φαίνεται να χαρακτηρίζεται και από το αποικιακό παρελθόν της...

Απ. Υπάρχει πράγματι ένα αποικιακό ασυνείδητο που δεν έχει ακόμη εξαλειφθεί. Η σύνδεση με τον αραβικό κόσμο έχει δομηθεί μέσα από μια μακρά ακολουθία άμεσης και εκτεταμένης διοίκησης σε ολόκληρο το Μαγκρέμπ. Καθώς αυτό το ασυνείδητο δεν αναγνωρίζεται ανοικτά, εισάγει ασάφειες, μεταξύ των οποίων και της λεγόμενης δήθεν “αριστεράς”. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, το 1956 ήταν μια σοσιαλιστική κυβέρνηση που ξανάρχισε τον πόλεμο στην Αλγερία και ήταν ένας σοσιαλιστής πρωθυπουργός στα μέσα της δεκαετίας του '80, που είπε για τον πληθυσμό που προέρχεται από την Αφρική, “Ο Le Pen θέτει τα πραγματικά ζητήματα.” Υπάρχει μια ιστορία της διαφθοράς στην αριστερά όσον αφορά την αποικιοκρατία, η οποία είναι τόσο σημαντική όσο και συγκαλυμένη. Επιπλέον, μεταξύ των δεκαετιών του '50 και του '80 το κεφάλαιο είχε μια επιτακτική ανάγκη για προλεταριακές μάζες από την πρώην αποικιακή Αφρική. Αλλά με την ταχεία αποβιομηχανοποίηση στα τέλη της δεκαετίας του '70 το ίδιο κεφάλαιο δεν έκανε τίποτα για τους παλιούς εργαζόμενους ή για τα παιδιά και τα εγγόνια τους, ενώ ταυτόχρονα οργάνωνε ηχηρές εκστρατείες ενάντια στην παρουσία τους στην χώρα. Όλο αυτό ήταν καταστροφικό και παρήγαγε αυτή τη γαλλική ιδιαιτερότητα: τη διανοητική ισλαμοφοβία.

Ερ. Στην ανάλυσή σας αποφεύγετε το ζήτημα της θρησκείας και ιδιαίτερα του ισλαμισμού...

Απ. Αυτό είναι ένα ζήτημα μεθόδου. Αν θεωρείτε ότι η θρησκεία είναι το σημείο εκκίνησης για την ανάλυση, τότε δεν μπορείτε να πάτε παραπέρα, είστε παγιδευμένος στο κούφιο και αντιδραστικό καθεστώς του “πολέμου των πολιτισμών”. Εγώ προτείνω πολιτικές κατηγορίες ουδέτερες, καθολικό πεδίο εφαρμογής, όπου μπορούν να εφαρμοστούν σε διάφορες περιπτώσεις. Ο υποτιθέμενος εκφασισμός ενός τμήματος της νεολαίας, το οποίο δίνει τον εαυτό του τόσο στην παράλογη ματαιοδοξία της δολοφονίας για “ιδεολογικούς λόγους” όσο και στον αυτοκτονικό μηδενισμό, δεν αρνούμαι ότι σε ένα βαθμό είναι χρωματισμένο και θεσμοποιημένο εντός του Ισλάμ. Αλλά η θρησκεία καθεαυτή δεν παράγει αυτές τις συμπεριφορές. Ακόμα κι αν είναι πολυάριθμες, δεν είναι παρά πολύ σπάνιες εξαιρέσεις κυρίως στο γαλλικό Ισλάμ, το οποίο στον συντριπτικό του βαθμό είναι συντηρητικό. Πρέπει να έρθουμε στο ζήτημα της θρησκείας, το Ισλάμ, μόνο όταν γνωρίζουμε ότι οι συνθήκες αυτού του απόλυτου εξισλαμισμού, αποτέλεσαν τις αρχικές υποκειμενικότητες των δολοφόνων. Αυτός είναι ο λόγος που υποστηρίζω ότι είναι ο εκφασισμός που εξισλαμίζει και όχι η ισλαμοποίηση που εκφασίζει. Και ενάντια στον εκφασισμό μια νέα κομμουνιστική πρόταση μπορεί να συσπειρώσει τη λαϊκή νεολαία ανεξάρτητα από την καταγωγή της.


Πρώτη δημοσίευση Liberation 11.01.2016, στο:
http://www.liberation.fr/debats/2016/01/11/alain-badiou-la-frustration-d-un-desir-d-occident-ouvre-un-espace-a-l-instinct-de-mort_1425642