Τρίτη, 15 Ιουλίου 2014

Nadine Gordimer, οι σπουδαίες φωνές δε σωπαίνουν ποτέ


Πρόκειται για μία συνέντευξη που έδωσε η Nadine Gordimer το 1992 στη Claudia Dreifus και δημοσιεύτηκε στο αμερικάνικο περιοδικό Progressive. Με αφορμή τον θάνατό της επαναδημοσιεύτηκε. Μετέφρασα ένα μέρος της - ελπίζω ότι ο φίλος Matt Rothschild δεν θα έχει αντίρρηση - και θέλω να πιστεύω το πιο ενδιαφέρον, επιθυμώντας να δείξω τον απεριόριστο θαυμασμό μου για μια γυναίκα που γνώρισα μέσα από τα γραπτά της. 
Πάντα πίστευα ότι θα προλάβαινα και με κάποιον τρόπο θα τη γνώριζα. Δεν τα κατάφερα. Όχι επειδή εκείνη βιάστηκε, αλλά επειδή εγώ άργησα. Πρέπει να μάθω να μην αργώ τόσο. Να είμαι πιο αποφασιστική και κυρίως πιο αποφασισμένη...



“Ήταν ένα παγωμένο απόγευμα φθινοπώρου στη Νέα Υόρκη και η Nadine Gordimer, διαπρεπής συγγραφέας της Νότιας Αφρικής, καθόταν στα γραφεία του αμερικάνικου εκδοτικού οίκου Farrar, Straus & Giroux, στη  Union Square. Ακριβώς μία εβδομάδα αργότερα θα γίνει η πρώτη γυναίκα που θα κερδίσει το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας μέσα στο τέταρτο του αιώνα και το δεύτερο μέλος του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου ((ΑΝC) που θα τιμηθεί με Νόμπελ. (Ο Albert Luthuli κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης το 1960.) Η Gordimer στα εξήντα επτά της είχε έρθει στη Νέα Υόρκη για να δει τον γιος της, να κάνει κάποιες δημόσιες αναγνώσεις και να προωθήσει το πιο πρόσφατο βιβλίο της με διηγήματα, το Jump. Όπως και οι περισσότεροι ιστορίες της το Jump είναι γεμάτο από ρεαλιστικές πολιτικές ιστορίες για το πώς το απαρτχάιντ καταστρέφει τις ψυχές όλων εκείνων που ζουν στη Νότια Αφρική, αν και αυτή η συλλογή περιλαμβάνει επίσης και ιστορίες από τη Μοζαμβίκη, την Αγγλία και τη Νότια Γαλλία. 
Κατά τη διάρκεια των δύο ωρών που πέρασα μαζί της, ανέφερα ότι είχε βρεθεί  αρκετές φορές στην τελική λίστα υποψηφιοτήτων για το βραβείο Νόμπελ, αλλά ποτέ δεν το είχε λάβει. "Εγώ δεν το σκέφτομαι", είπε. "Είναι πραγματικά απίθανο να συμβεί αν το σκεφτώ." Μια εβδομάδα αργότερα, η Σουηδική Ακαδημία προέβη στη σχετική ανακοίνωση: "Η Nadine Gordimer, η οποία μέσα από την υπέροχη επική γραφή της έχει - σύμφωνα με τα λόγια του Alfred Nobel - δώσει ένα  πολύ μεγάλο όφελος στην ανθρωπότητα [...] η συνεχής συμμετοχή της για λογαριασμό της λογοτεχνίας και του ελεύθερου λόγου σε ένα αστυνομικό κράτος, όπου η λογοκρισία και οι διώξεις των βιβλίων και των άνθρωποι υφίστανται, την έκαναν την Doyenne των Γραμμάτων της Νότιας Αφρικής". Μίλησα με την Gordimer και πάλι, εν συντομία, την ημέρα της ανακοίνωσης του βραβείου Νόμπελ. Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι ένα αμάλγαμα των δύο συζητήσεων. 

Ερ: Λίγοι συγγραφείς έχουν τη δυνατότητα να επηρεάσουν την πολιτική του τόπου τους όσο έχετε κάνει εσείς. 

Gordimer: Αναρωτιέμαι εάν το έχω κάνει. Μια χούφτα συγγραφέων της Νότιας Αφρικής, συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού μου, αν βοηθήσαμε καθόλου στο να γίνουν αλλαγές εκεί βοηθήσαμε μέσω της επιρροής μας στον έξω κόσμο. Σε ποιες χώρες οι συγγραφείς έχουν επιρροή; Φαίνεται να συμβαίνει ξανά τώρα που έχετε Vaclav Havel στην Ανατολική Ευρώπη. 

Ερ: Στη Λατινική Αμερική, οι συγγραφείς έχουν επιρροή. 

Gordimer: Ναι, στη Λατινική Αμερική. Αλλά αυτό είναι αρκετά σπάνιο. Μπορείτε να φανταστείτε τους συγγραφείς να επηρεάζουν τα πράγματα σε αυτήν τη χώρα; Μπορείτε να φανταστείτε έναν συγγραφέα να ασκεί επιρροή στην Αγγλία; Οπωσδήποτε όχι. Και στη Γαλλία; Θα χρησιμοποιηθεί, αλλά όχι κάτι περισσότερο, οπωσδήποτε όχι. Η Γαλλία τουλάχιστον χρησιμοποίησε τους συγγραφείς ως διπλωμάτες, αλλά όχι πια. 
Σε μια χώρα όπως η Νότια Αφρική αποκτούμε μία ιδιαίτερη σημασία "ενοχλώντας", γιατί όσοι από εμάς έχουν γίνει γνωστοί στο εξωτερικό έχουν σίγουρα βοήθησε να ενημερώσουμε τον κόσμο για το πως είναι η ζωή εδώ. 

Ερ: Είναι το βραβείο Νόμπελ η επιβράβευση για την δουλειά σας ενάντια στο απαρτχάιντ όλα αυτά τα χρόνια; 

Gordimer: Πραγματικά δεν μπορώ να πω. Μπορώ μόνο να πω ότι αν εξετάσουμε τους πρόσφατους νικητές του βραβείου Νόμπελ, δεν θα μπορούσαμε να πούμε ότι το έργο δεν έχει σημασία και η πολιτική δέσμευση έχει. Ποιος είχε ακούσει ποτέ του τον αιγύπτιο συγγραφέα Ναγκίμπ Μαχφούζ; Δεν εμπλέκεται πολιτικά. Ο Octavio Paz είναι ένας μεγάλος ποιητής, επίσης δεν εμπλέκεται πολιτικά. Το βραβείο Νόμπελ είναι για τη λογοτεχνία, για την ποιότητα της δουλειάς μέσα στο χρόνο.

Ερ: Μερικά από τα πρόσφατα γραπτά σας τοποθετούνται σε τόπους μακριά από τη Νότια Αφρική. Θεωρείτε τον εαυτό σας κατά κύριο λόγο πολίτη της Νότιας Αφρικής ή πολίτη του κόσμου; 

Gordimer: Δεν νομίζω ότι είμαι πολίτης του κόσμου. Είμαι πολύ ένας πολίτης της χώρας μου. Αλλά η δική μου χώρα είναι στενά συνδεδεμένη με άλλα μέρη του κόσμου και επηρεάζεται από το τι συμβαίνει εκεί. Νομίζω ότι αυτό έχει συμβεί όλο και περισσότερο στη ζωή μου. Όταν ήμουν παιδί,  φαινόταν σα να ζούσαμε σε έναν κόσμο μακριά από τον υπόλοιπο. Αλλά η τηλεόραση έχει κάνει μια μεγάλη διαφορά σε όλους μας. Αν συμβεί κάτι εκεί όπου ζω, θα το δούμε αύριο ή ίσως ακόμη και την ίδια στιγμή που συμβαίνει εκεί. Δεν είναι "ένας κόσμος" υπό την έννοια ότι οι συγκρούσεις έχουν επιλυθεί. Αλλά είμαστε περισσότερο “ένας κόσμος” με την έννοια ότι γνωρίζουμε τι συμβαίνει και επηρεαζόμαστε ψυχολογικά από ό,τι συμβαίνει γύρω μας. 

Ερ: Πότε γίνατε μέλος του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ΑΝC); 

Gordimer: Πριν από ένα χρόνο τον περασμένο Μάρτιο (1991). Ήμουν για πολύ καιρό υποστηρικτής. Εξακολουθώ να ελπίζω ότι πολλοί άλλοι λευκοί άνθρωποι θα ακολουθήσουν το παράδειγμά τους. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που είναι φιλικοί προς το Κογκρέσο, αλλά δεν έχουν πραγματικά φτάσει στο σημείο να προσχωρήσουν σε αυτό. Στο Γιοχάνεσμπουργκ, υπάρχει ένας αρκετά μεγάλος αριθμός συμμετοχής μελών λευκών ανθρώπων. 

Ερ: Η Doris Lessing, στον πρόλογο στο  Ιστορίες της Αφρικής, λέει ότι η Αφρική είναι μία πηγή ανεξάντλητου υλικού, καθώς δεν υπάρχει τέλος στα δεινά και τα δράματα και τις χαρές και το θάρρος. Συμφωνείτε; 

Gordimer: Σχετικά με τις χαρές και το θάρρος, εγώ πραγματικά δεν ξέρω τι πιστεύουν οι άλλοι άνθρωποι. Εγώ απλά ξέρω ότι δεν έχω φύγει ποτέ από την Αφρική. Έχω ζήσει εκεί όλη μου τη ζωή. Και ένα από τα θαυμάσια πράγματα, παρ 'όλα τα φοβερά πράγματα που συμβαίνουν στη Νότια Αφρική, είναι ο τρόπος που οι άνθρωποι εξακολουθούν να διατηρούν την αξιοπρέπειά τους. Μπορούν να συνεχίσουν να αγαπούν, να γελούν, να αντλούν ευχαρίστηση από τη ζωή. Οι άνθρωποι βγαίνουν από τη φυλακή, παίρνουν τη ζωή τους και προχωρούν. Έχω γνωρίσει ανθρώπους στην εξορία που έχουν περάσει από τρομερές εμπειρίες  φυλάκισης. Σας μιλάω για μαύρους που έχουν περάσει από όλες τις τρομερές εμπειρίες που μπορεί να σημαίνει η εξορία, και ξαφνικά ανακαλύπτουν ότι ερωτεύθηκαν. Παντρεύονται και κάνουν ένα μωρό, ακόμα και αν ξέρουν ότι μπορεί να τους πυροβολήσουν την ίδια στιγμή, ότι μπορεί να χρειαστεί να εγκατασταθούν κάπου αλλού, χωρίς κανέναν από τους αστικούς υπολογισμούς, "πώς θα μεγαλώσουν τα παιδιά μου, μπορώ να τους δώσουμε μια τακτοποιημένη ζωή;” Έχουν απλώς την ιδέα ότι μπορούν να ζήσουν τη ζωή στο έπακρο και να αποδεχθούν ό,τι έρχεται. Η ιδέα ότι οι επαναστάτες είναι μάρτυρες που τριγυρίζουν από δω και από 'κει δείχνοντας θλιμμένοι και ευγενείς, είναι μια ρομαντική ιδέα για τους ανθρώπους που δεν έχουν γνωρίσει ποτέ κανέναν που πέρασε μέσα από αυτές τις εμπειρίες. 

Ερ: Οι αλλαγές στη Νότια Αφρική φάνηκε να συμβαίνουν σχεδόν ως απάντηση στις αλλαγές στη Σοβιετική Ένωση. 

Gordimer: Νομίζω ότι ήταν τυχαίο. Η πραγματική επιρροή των γεγονότων στη Σοβιετική Ένωση ήταν να μεταφέρει πολλή ανησυχία και άγχος στο ANC, επειδή η Σοβιετική Ένωση ήταν η μόνη χώρα που πραγματικά, στάθηκε δίπλα μας όλα αυτά τα χρόνια. Η Δύση ποτέ δεν σήκωσε το δάχτυλο ή έδωσε ένα σεντ για το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο. Αμερική, Αγγλία, Γερμανία, όλοι υποστήριξαν την κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής ενάντια στις προσπάθειες του ANC να επιφέρει αλλαγές. Έτσι στην πραγματικότητα, υπήρχε ανησυχία για την απώλεια της υποστήριξης αυτής, η οποία τώρα αντισταθμίζεται κάπως  από το γεγονός ότι το ANC άρχισε να λαμβάνει υποστήριξη από τη Δύση. Βέβαια, το περίεργο τώρα είναι ότι η κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής είναι τρελά γοητευμένη με την νέα Σοβιετική Ένωση, ή ό, τι έχει απομείνει από τη Σοβιετική Ένωση. Έτσι έχουμε ρώσους δημοσιογράφους εκεί και μία ρωσική εμπορική αντιπροσωπεία να έρχεται και να έχει γεύμα τη μία ημέρα με την κυβέρνηση και την επόμενη μέρα με το ANC. 

Ερ: Όταν ο Νέλσον Μαντέλα βγήκε από τη φυλακή πριν από δύο χρόνια, φάνηκε να είναι σχεδόν ο τελευταίος άνθρωπος στη Γη που εξακολουθούσε να μιλάει για «σοσιαλισμό». 

Gordimer: Το ξέρω. Αλλά το Κομμουνιστικό Κόμμα είναι πολύ δημοφιλές στη Νότια Αφρική, ιδίως μεταξύ των νέων ανθρώπων.Μην έχοντας την ευκαιρία να ταξιδέψουν ποτέ και έχοντας υποφέρει τόσο πολύ από τον καπιταλισμό, ακόμα δεν μπορούν να πιστέψουν ότι ο ίδιος ο ρωσικός λαός τους απέρριψε. 

Ερ: Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας όταν ήρθατε στην Νέα Παγκόσμια Τάξη των ΗΠΑ; 

Gordimer: Έρχομαι σε αυτή τη χώρα συχνά για πάνω από είκοσι χρόνια. Έχω δει τη Νέα Υόρκη, όπου ζει ο γιος μου, στα πάνω της και στα κάτω της και φαίνεται να είναι στα κάτω της αυτή τη στιγμή. Οι άνθρωποι είχαν την εντύπωση ότι θα ήταν υπέροχο  να ζήσουν στην Αμερική, το όνειρο τόσων πολλών Ευρωπαίων, τόσων πολλών Αφρικανών, αλλά δεν φαίνεται να είναι πια καθόλου επιθυμητό όνειρο. Το βρίσκω περίεργο  τώρα, με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, πόσο ισχυρή έχει γίνει η Αμερική διεθνώς. Είναι αυτοί που δίνουν τον τόνο, αλλά τα πράγματα φαίνεται να πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο. Θα μπορούσα να σκεφτώ ότι αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα ο Πρόεδρος Μπους να χάσει πολύ σε δημοτικότητα, γιατί κατά κανόνα οι άνθρωποι ενδιαφέρονται μόνο για την εσωτερική πολιτική. Αναρωτιέμαι τι πρόκειται να συμβεί εδώ, γιατί μου φαίνεται ότι το υλικό της ζωής σε αυτή τη χώρα έχει διασπαστεί.”

 Ολόκληρη η συνέντευξη στο: